Izokapronian testosteronu a psychika: nastrój, agresja, sen

Wyobrażenie o „steroidowej furii” dawno stało się częścią kultury masowej, ale rzeczywisty obraz jest znacznie bardziej złożony. Izokapronian testosteronu, wchodzący w skład preparatów złożonych typu Sustanon, działa na mózg tak samo jak inne formy testosteronu. Redakcja przeanalizowała, co badania kontrolowane mówią o nastroju, agresji i śnie — i czego powiedzieć nie mogą.

Testosteron a mózg: podstawy

Testosteron wpływa na ośrodkowy układ nerwowy kilkoma drogami. Bezpośrednio wiąże się z receptorami androgenowymi w ciele migdałowatym, podwzgórzu i innych obszarach regulujących emocje, motywację i zachowanie społeczne. Ponadto część testosteronu w mózgu przekształcana jest przez aromatazę w estradiol, który działa poprzez receptory estrogenowe.

Testosteron i jego metabolity modulują także pracę układów neuroprzekaźnikowych — serotoninowego, dopaminowego, GABA-ergicznego. Układy te odpowiadają za nastrój, motywację, nagrodę i kontrolę impulsów. Dlatego zmiany poziomu hormonu mogą odbijać się na zachowaniu i stanie emocjonalnym.

Ester izokapronian określa jedynie szybkość uwalniania testosteronu z depot. Gdy w preparacie połączono kilka estrów, jak w Sustanonie, poziom hormonu we krwi zmienia się z określonymi szczytami i spadkami. Niektóre osoby subiektywnie odczuwają te wahania jako zmiany nastroju i energii.

Ważne jest rozróżnienie dwóch sytuacji: przywrócenia prawidłowego poziomu testosteronu u osoby z hipogonadyzmem (co zwykle poprawia nastrój i energię) oraz podniesienia poziomu hormonu znacznie powyżej normy u osoby zdrowej. Efekty psychiczne tych sytuacji istotnie się różnią.

Nastrój: od euforii do hipomanii

Najważniejsze badanie kontrolowane na ten temat przeprowadzili Pope, Kouri i Hudson (2000). Zdrowym mężczyznom w randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu krzyżowym podawano cypionian testosteronu w dawce zwiększanej do 600 mg tygodniowo lub placebo. Większość uczestników nie miała zauważalnych zmian psychicznych, ale u niewielkiej części rozwinęły się wyraźne objawy hipomaniakalne, a nawet maniakalne.

Zatem reakcja na ponadfizjologiczne dawki testosteronu jest bardzo indywidualna. Większość ludzi znosi je bez oczywistych zmian psychicznych, ale mniejszość — w sposób nieprzewidywalny — reaguje wyraźnymi zaburzeniami. Z góry określić, kto trafi do tej grupy, jest niemożliwe.

Hipomania objawia się zwiększoną energią, zmniejszoną potrzebą snu, przyspieszoną mową, nadmierną pewnością siebie, ryzykownymi decyzjami. Człowiek w takim stanie często odbiera siebie jako będącego „w najlepszej formie” i nie uświadamia sobie problemu, który zauważają bliscy.

Osoby z osobistą lub rodzinną historią zaburzenia dwubiegunowego, depresji czy innych zaburzeń psychicznych mają prawdopodobnie wyższe ryzyko. Dla nich wszelkie preparaty hormonalne bez nadzoru lekarskiego są szczególnie niebezpieczne.

Agresja i impulsywność

W tym samym badaniu Pope’a i współautorów (2000) uczestnicy na testosteronie przeciętnie wykazywali nieco wyższe wskaźniki agresywności w testach laboratoryjnych niż na placebo, choć efekt w dużej mierze zależał od niewielkiej części uczestników z wyraźną reakcją. Oznacza to, że agresja nie jest uniwersalnym, lecz indywidualnie zmiennym następstwem.

Badania obserwacyjne wśród użytkowników sterydów anabolicznych opisują wyższą częstość zachowań agresywnych i przemocy niż w populacji ogólnej. Jest tu jednak problem interpretacji: ludzie wybierający sterydy mogą różnić się cechami osobowości, używaniem innych substancji, środowiskiem społecznym. Oddzielenie wpływu hormonu od tych czynników jest trudne.

Przegląd Endocrine Society (Pope i wsp., 2014) podsumowuje, że ponadfizjologiczne dawki androgenów mogą wywoływać hipomanię, drażliwość i agresję u części ludzi, a połączenie z alkoholem i innymi substancjami psychoaktywnymi podnosi ryzyko.

Praktyczny wniosek jest prosty: jeśli bliscy zauważają, że człowiek stał się drażliwy, konfliktowy, impulsywny — to poważny sygnał. Samoocena w takim stanie często jest zawodna.

Sen i oddychanie podczas snu

Testosteron wpływa na sen poprzez kilka mechanizmów. Najlepiej udokumentowany jest związek z obturacyjnym bezdechem sennym, czyli powtarzającymi się zatrzymaniami oddechu podczas snu. Wytyczne kliniczne Endocrine Society (2018) zaliczają nieleczony ciężki obturacyjny bezdech senny do stanów, w których terapii testosteronem nie należy rozpoczynać bez uprzedniego leczenia bezdechu.

Badanie Liu i współautorów (2003) wykazało, że krótkotrwałe podawanie wysokich dawek testosteronu starszym mężczyznom pogarszało wskaźniki oddychania podczas snu i skracało długość snu. Mechanizmy mogą obejmować wpływ na ośrodek oddechowy i napięcie mięśni górnych dróg oddechowych.

• Objawy bezdechu:głośne chrapanie, zatrzymania oddechu zauważone przez partnera, poranny ból głowy, senność w ciągu dnia.
• Objawy zaburzeń snu z powodu hipomanii:zmniejszona potrzeba snu bez uczucia zmęczenia, aktywność nocna.
• Objawy bezsenności:trudne zasypianie, częste przebudzenia, sen nieprzynoszący odpoczynku.

Zaburzenia snu z kolei pogarszają nastrój, samokontrolę i regenerację po treningach. Powstaje błędne koło: zmiany hormonalne pogarszają sen, a zły sen nasila drażliwość i niestabilność emocjonalną.

Jeśli na tle stosowania testosteronu pojawiło się chrapanie lub senność w ciągu dnia, warto zwrócić się do lekarza. Diagnostyka bezdechu (polisomnografia lub monitoring domowy) jest dostępna i pozwala w porę rozpocząć leczenie.

Po odstawieniu: depresja i uzależnienie

Problemy psychiczne nie kończą się wraz z ostatnim wstrzyknięciem. Po odstawieniu testosteronu, zwłaszcza po długim stosowaniu w wysokich dawkach, własny układ hormonalny pozostaje przytłumiony. Okres niskiego testosteronu często towarzyszy objawom depresyjnym: apatii, zmęczeniu, obniżeniu libido, poczuciu beznadziei.

Przegląd Kanayamy, Hudsona i Pope’a (2008) zwraca uwagę na długoterminowe następstwa psychiatryczne stosowania sterydów anabolicznych, w szczególności na depresję po odstawieniu i rozwój uzależnienia. Część użytkowników nadal przyjmuje sterydy mimo negatywnych następstw, aby uniknąć nieprzyjemnych odczuć odstawienia i utraty formy.

Badanie Kanayamy i współautorów (2015) wykazało, że objawy hipogonadyzmu po odstawieniu sterydów mogą utrzymywać się długo, a to podtrzymuje cykl powrotu do preparatów. Przerwać ten cykl pomaga wizyta u endokrynologa i, w razie potrzeby, u psychiatry lub psychoterapeuty.

Jeśli obniżony nastrój staje się ciężki lub pojawiają się myśli o samookaleczeniu, trzeba natychmiast zwrócić się po pomoc — do lekarza, na linię wsparcia psychologicznego lub do służb ratunkowych. Depresja po odstawieniu hormonów poddaje się leczeniu.

Wnioski redakcji

Izokapronian testosteronu działa na psychikę tak samo jak każda forma testosteronu. W dawkach fizjologicznych u osób z niedoborem hormonu zwykle poprawia nastrój, ale dawki ponadfizjologiczne u części ludzi wywołują hipomanię, drażliwość i agresję.

Reakcja jest nieprzewidywalna: większość znosi wysokie dawki bez oczywistych zmian psychicznych, ale mniejszość reaguje wyraźnymi zaburzeniami. Sen cierpi z powodu bezdechu i stanów hipomaniakalnych.

Po odstawieniu wysokie jest ryzyko objawów depresyjnych i powrotu do preparatów. To problemy medyczne wymagające fachowej pomocy.

Radzimy również przeczytać nasze materiały o izokapronianie testosteronu i nerkach, o uzależnieniu od sterydów anabolicznych oraz o odbudowie układu hormonalnego po odstawieniu.

Bibliografia

1. Pope HG Jr, Kouri EM, Hudson JI. Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(2):133–140.
2. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
3. Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.
4. Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, et al. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction. 2015;110(5):823–831.
5. Liu PY, Yee B, Wishart SM, et al. The short-term effects of high-dose testosterone on sleep, breathing, and function in older men. J Clin Endocrinol Metab. 2003;88(8):3605–3613.
6. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.